Mensen met Macht

Op 16 maart 2007 ben ik gepromoveerd aan de Universiteit van Tilburg op het proefschrift “Mensen met macht, rechtsstatelijkheid als organisatiedeugd voor maatschappelijke organisaties”. Mijn promotores waren prof. Dr. P.C.M. van Seters en prof. Dr. W.J. Witteveen. In de commissie zaten verder de Nationale ombudsman, dr. Henk Wagenaar en prof. Wibren van den Burg. Elke organisatie heeft macht en elke medewerker van die organisatie daarmee ook, of die organisatie nu een commercieel bedrijf is, een maatschappelijke organisatie of een overheidsorgaan. Op publieke machtsuitoefening is  een ander recht van toepassing dan op private. Toch is er voor de klant vaak weinig verschil: hij is voor bijvoorbeeld huisvesting of zorg van maatschappelijke organisaties afhankelijk en kan geen eisen stellen, omdat van wederkerigheid geen sprake is. Daarom verdedig ik in het boek de stelling dat de rechtsstaatgedachte, bij uitstek ontwikkeld om willekeurige overheidsmacht in te dammen, ook op private organisaties van toepassing zou moeten zijn.

Door de verhuurmedewerkers van twee woningcorporaties uitgebreid over hun werk aan het woord te laten, wordt duidelijk dat deze stelling niet alleen een theoretische is, maar dat deze nauw aansluit bij de alledaagse werkelijkheid. De rechtsstaat is dan niet alleen een juridisch, maar ook een sociologisch en ethisch concept – een norm voor alle situaties waar macht voorkomt. Rechtsstatelijkheid als deugd voor organisaties is het antwoord dat Raat geeft op de vraag hoe willekeurige machtsuitoefening kan worden uitgebannen: het gaat niet alleen om gebondenheid aan de wet, maar om het ontwikkelen van een karaktertrek voor machtige organisaties en mensen. Op die manier wordt rechtsstatelijkheid “ingebakken” in organisaties, zodat deze niet uitsluitend afhankelijk is van wetten en rechterlijke controle. Het is een norm die door zelfinzicht en zelfbeperking wordt nageleefd. Niet alleen moeten bureaucratische waarden als legaliteit en objectiviteit hoog worden houden, maar ook responsiviteit: het openstaan voor de klant en zijn probleem. Dat betekent moeizaam balanceren tussen “te veel en te weinig menselijkheid”, juist voor de medewerkers die dagelijks met deze klant in contact staan.

Rechtsstatelijkheid staat soms ver van de werkelijkheid af: organisaties en hun medewerkers kunnen ontsporen. Machtsmisbruik en willekeur zij dan aan de orde van de dag. Het proefschrift biedt gedachterichtingen aan leiders en medewerkers die streven naar een verantwoordelijke organisatie: voorbeeldig leiderschap, goed werkgeverschap en openstaan voor kritiek. Werkt dit niet, dan rest er voor betrokken medewerkers niet veel anders dan de klok te luiden of te lekken. Ook betoogt zij dat de overheid in hoge mate verantwoordelijk blijft voor het voorkomen van machtsmisbruik en het voortbestaan van de rechtsstaat, bijvoorbeeld door wetgeving en het faciliteren van klantenparticipatie.

Caroline Raat, Mensen met Macht, rechtsstatelijkheid als organisatiedeugd voor maatschappelijke organisaties, Bju, Den Haag 2007, Schoordijkreeks, ISBN 978-90-5454-226-1, € 45,--.

Informatie over het boek van de uitgever